Kinga Kozłowska •  terapia, wsparcie, rozwój

W mojej pracy zdarza mi się usłyszeć treści różnych niepokojących snów, a ostatnio miałam okazję uporządkować wiedzę na temat koszmarów dzięki uczestnictwie w cyklu spotkań z dr Leslie Ellis, autorką książki “A Clinician’s Guide to Dream Therapy”, która ze snami w psychoterapii pracuje od 20 lat i jest na bieżąco ze wszystkim tym, co wokół tematyki snów dzieje się również w przestrzeni badań naukowych. 

A co jeżeli koszmar niesie ważną wiadomość?

Koszmary, czyli przerażające, wywołujące negatywne emocje sny, to uniwersalny fenomen, który dotyka każdego. Zaczynają pojawiać się w dzieciństwie około 3 roku życia, a około 9-11 roku ich występowanie się zmniejsza. 

W późniejszym życiu koszmary śnią się głównie w okresach, gdy w naszej codzienności przeżywamy stresujące sytuacje i duże zmiany (zarówno te pozytywne, jak i negatywne). Mogą wtedy sygnalizować, że coś w naszym wnętrzu domaga się uwagi oraz pomagać w przetwarzaniu i integracji trudnych doświadczeń i emocji, a także wpływać na konsolidację (czyli utrwalanie) pamięci. 

Można zakładać, że koszmary to sny, które “chcą być zapamiętane” i dlatego bywają tak ekstremalne w swojej symboliczno-metaforycznej, obrazowej treści. Podczas gdy większość snów zapominamy po przebudzeniu, jeżeli ich nie zapiszemy, to pamięć o koszmarach często zostaje z nami na dłużej.

Senny język symboli i metafor, a reakcje układu nerwowego

Można też zauważyć, że treść koszmarów bardzo często stanowi metaforyczne odzwierciedlenie reakcji obronnych układu nerwowego (walcz, uciekaj, zastygnij), co może świadczyć o braku poczucia bezpieczeństwa w życiu codziennym i objawiać się jako następujące sytuacje w snach:

• Bezradność lub niemożność poruszenia się (stan unieruchomienia/wyłączenia)

• Fizyczna agresja (reakcja walki)

• Bycie ściganym (reakcja ucieczki)

• Choroba lub śmierć (stan unieruchomienia)

• Konflikty interpersonalne (reakcja walki)

Gdy koszmar powraca

W niektórych przypadkach występowanie koszmarów staje się poważnym problemem, szczególnie jeżeli są one nawracające i polegają na “dosłownym” odtwarzaniu rzeczywistych, bardzo trudnych czy traumatycznych doświadczeń (podobnie jak tzw. “flashbacki”). W takim wypadku koszmary mogą znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie i wpędzać w błędne koło pogarszającego się samopoczucia poprzez wpływanie na jakość snu, chroniczne zmęczenie, strach przed zaśnięciem, kłopoty z koncentracją i funkcjami poznawczymi. Męczące koszmary mogą też towarzyszyć różnym zaburzeniom i chorobom.

Reskrypcja kluczem do zmiany

Mimo tych poważnych konsekwencji, Leslie Ellis zauważa, że koszmary są całkiem łatwe do wyleczenia, jeżeli klient jest otwarty na pracę z nimi, a centralnym elementem skutecznej terapii koszmarów jest to, co w przestrzeniach naukowych nazywa się reskrypcją wyobrażeniową, która polega na “zmianie scenariusza” treści snu poprzez podejmowanie różnych działań w wyobraźni.

Reskrypcja wyobrażeniowa snów to ponowne przywołanie snu, “wejście” do niego w wyobraźni (tak jakby się ponownie w nim uczestniczyło) i zmiana tego, co się tam wydarza poprzez np.: znalezienie innego zakończenia; wcielenie się w jakąś postać, czy ważny element; dialog z inną postacią; zauważanie i podążanie za swoimi odczuciami i emocjami. 

Wbrew pozorom idea zmieniania snów nie jest nowością, która nagle pojawiła się w obszarze psychoterapii, tylko praktyką o głębokich korzeniach, obecną w wielu kulturach i podejściach terapeutycznych:

• Kultury rdzenne: Od wieków tradycje rdzenne wykorzystywały wizje (vision quests), rytualny trans i święte pieśni (sacred songlines) jako sposoby ponownego wchodzenia w przestrzeń snów.

• Carl Jung: Wprowadził koncepcję “aktywnej wyobraźni” (active imagination) i “kontynuowania snu” (dreaming the dream onward) do praktyki klinicznej. Jego słynna “Czerwona Księga” to w zasadzie dziennik jego własnych podróży w przestrzenie snów i rozmów z postaciami sennymi.

• Psychoterapia doświadczeniowa (np. Focusing Gendlina): Metody te skupiają się na odczuciach cielesnych, z przekonaniem, że to, co może zostać w pełni odczute, zmienia się. Gendlin uważał, że koszmary to niedokończone procesy, które mogą zostać zakończone/dopełnione poprzez pracę z nimi.

• Współczesne protokoły oparte na dowodach: IRT (Imagery Rehearsal Therapy) to “złoty standard” w terapii, a istnieją też inne przebadane metody, takie jak ERRT (Exposure, Rescripting, and Rehearsal Therapy). Warto zauważyć, że wszystkie te metody posiadają reskrypcję lub “kontynuowanie snu” jako kluczowy element.

• Terapia Poznawczo-Behawioralna na Koszmary (CBT-Nightmares): Jest to nowa, systematyczna adaptacja terapii CBT, która również opiera się na reskrypcji wyobrażeniowej. 

To wszystko pokazuje, że praca z koszmarami i ogólnie ze snami może być wspólnym mianownikiem dla wielu podejść, stanowiąc pomost między różnymi szkołami myślenia.